[Chia sẻ] Dùng chính thứ bạn giỏi nhất nghĩ về chứng khoán

Thị trường chứng khoán luôn là một vở kịch thú vị có cả bi cả hài… bởi nó là vũ trụ của lòng người gắn với tính “da thịt trong cuộc chơi” tức là túi tiền của nhà đầu tư. Tiền đi liền khúc ruột cơ mà. Cho nên nó thực tế, thú vị hơn rất nhiều so với những thứ miệng lưỡi đầu môi.

Sau rất nhiều năm nhìn thấy chứng khoán nhảy nhót, lập đỉnh 2018, 2022 rồi lao dốc sau đó… những diễn biến bất chợt… như chủ tịch những công ty lớn bị bắt, từ cái giàn khoan, từ Covid, từ những phát ngôn của 1 ông tổng thống, và từ những tin đồn…

Những sau 1 dịp đó đâu vẫn vào đó.

Hầu như 95% kể cả những nhà công nhân, viên chức, người làm kinh doanh “chơi” chứng khoán, và cả những người được đào tạo tài chính… sẽ hiệu suất kém hơn thị trường.

Chứng khoán thú vị ở chỗ là một đứa trẻ lớn 4 có thể đánh bại giáo sư tài chính. Nên nó không độc quyền cho riêng ai… bởi nó – nếu là thứ cao cấp thì chỉ cần nhập liệu vào mô hình và bấm Enter sẽ cho ra kết quả, thì những người CFA level 3, hay giáo sư tài chính đã thành triệu phú và tay ngang rời cuộc chơi.

Vậy điều gì mà Ngọ nói chứng khoán thú vị đến thế?

Khi chứng khoán là Toán học

Trong các chương trình đào tạo tài chính chứng khoán, lấy chuẩn quốc tế… luôn có những công thức định giá đồ sộ như: Định giá bằng chiết khấu dòng tiền, theo mô hình giá vốn CAPM, hay quyền chọn Black-Scholes, thuyết quản trị doanh mục đầu tư hiện đại…(Đa phần không ít mang lại giải Nobel danh giá…).

Thú vị ở chỗ khác với những thứ ngành khác, tài chính có những lý thuyết khác biệt, nhưng đều nhận giải Nobel… vì nó dựa vào giả định bối cảnh! Mà chứng khoán bạn có thể đúng 99% nhưng sai 1% có thể xong đời 1 sự nghiệp.

Quỹ Long-Term Capital Management, với thứ mà Business Week gọi là “đội ngũ trong mơ” như Myron Scholes & Robert Merton (người mà phát minh ra cái định giá quyền chọn Black-Scholes, đoạt giải Nobel – Ngọ vừa nhắc ở trên), David Mullins Nguyên Phó Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed), và hàng loạt những chuyên gia tài chính và học giả lớn… đã khiến quỹ LTCM này nổ tung, và được ghi danh vào sử sách! Bạn có thể đọc sách When Genius Failed: The Rise and Fall of Long-Term Capital Management.

Vậy tại sao việc cố gắng áp dụng mô hình này máy móc có thể dẫn đến những thất bại ê chề.

Sai số nhỏ đầu vào, sai số đầu ra lớn.

Hãy tưởng tượng một chuyên gia phân tích dùng mô hình DCF để định giá một doanh nghiệp trên sàn VNI và dự phóng tốc độ tăng trưởng 10 năm tới, chi phí vốn bình quân (WACC), và tốc độ tăng trưởng vĩnh viễn (g).

• Chỉ cần vị chuyên gia này thay đổi WACC từ 10% xuống 9 % (một mức thay đổi tưởng chừng rất nhỏ), giá trị định giá của cổ phiếu có thể nhảy từ 30.000 đồng lên hẳn 40.000 đồng.
• Điều thứ 2 nữa, là thị trường chứng khoán Việt Nam có sự biến động mạnh cả về lợi nhuận và giá cả, nên có độ bất định cực kỳ cao. Điều này càng củng cố việc sai số lớn dễ diễn ra hơn

Tư duy “Toán lớp 4” thực chiến tại Việt Nam

Như Peter Lynch đã đúc kết, toán học trong đầu tư chỉ dừng lại ở mức độ tiểu học. Đó là các phép tính cộng, trừ, nhân, chia cơ bản nhưng được vận dụng với một cái đầu cực kỳ tỉnh táo.

Thực tế trên sàn, vào những giai đoạn hoảng loạn, máu chảy trên thị trường như thời điểm cuối năm 2022, hoặc những đợt giảm mạnh do tin đồn.

Nhiều doanh nghiệp làm ăn vẫn đủ ổn… vẫn xuất hiện những doanh nghiệp với mức tiền ròng (Tiền mặt + tiền gửi ngân hàng – tổng nợ), còn có giá trị hơn cả vốn hóa.

Hay nói đơn giản, mua bỏ tiền mua đứt công ty đó đi, và vào sẵn két sắt của nó để lấy đống tiền đó thôi thanh toán các nghĩa vụ liên đới đã có lời ngay và luôn rồi.

Những đợt hoảng loạn, bán giải chấp diện rộng… nhà đầu tư sẽ giẫm nhau lên mà bán bằng mọi giá.

Tất nhiên đây chỉ là 1 bài toán lớp 4…. Bởi sao ư? Nếu bạn thấy giá trị tiền ròng là 10.000 đồng/cổ phiếu, chưa kể những thứ như nhà xưởng, máy móc, tập khách hàng, thương hiệu… nhưng bán với giá 8.000 đồng!

Bạn nhẩm tính đã lãi 10.000-8.000 = 2.000, kèm theo những cái định phí và vô hình khác. Đơn giản tiến hành mua vào và chờ đó.

Còn những người phức tạp ư? Họ phân phân tích xem giá có có bị thủng đường trung bình như MA200, thủng ngưỡng kháng cự, mô hình kinh doanh, ban lãnh đạo công ty, ảnh hưởng vĩ mô, vi mô… Khả năng cao khi phân tích xong, thì giá 8.000 đã cao chạy xa bay rồi,

Toán học trong chứng khoán không phải là đi tìm những đáp án chính xác, mà là khả năng nhận biết một kèo cược có xác suất thắng cao và tỷ lệ lợi nhuận/rủi ro đủ hấp dẫn. Bạn không thắng mọi mã, Buffett cũng sẽ không… nhưng nếu tỷ lệ lợi nhuận/rủi ro hấp dẫn, thì hãy mua thôi.

Khi chứng khoán là quản trị 

Nhiều nhà đầu tư nhìn cổ phiếu chỉ như 3 chữ cái. Họ quên mất rằng sau ba chữ cái đó là một thực thể sống: một doanh nghiệp với nhà xưởng, nhân viên, ban điều hành, sản phẩm và khách hàng. Với góc nhìn quản trị, việc đánh giá một cổ phiếu hoàn toàn tương đồng với việc bạn đánh giá một công ty mà bạn định góp vốn làm ăn chung.

Đánh giá ban lãnh đạo qua thực thi chứ không phải “bánh vẽ”

Trong quản trị doanh nghiệp, một nhà lãnh đạo giỏi là người nói được và làm được. Trên sàn chứng khoán Việt Nam, có hai kiểu ban lãnh đạo rất điển hình:

Kiểu chủ tịch thích làm họa sĩ (Vẽ dự án, vẽ cổ phiếu):

Ở đại hội cổ đông, nói về dự án này nọ, hoặc tăng trưởng bằng lần, cổ phiếu tăng mạnh (ví dụ cổ phiếu 2.500 lên 10.000 đồng).

Nhưng những doanh nghiệp đó luôn thấy chi phí xây dựng dở dang tăng lên, dòng tiền kinh doanh âm, lợi nhuận công ty chủ yếu từ doanh thu tài chính do các công ty con mua bán qua lại lẫn nhau.

Nếu bạn có tư duy quản trị, bạn sẽ nhận ra ngay đây là một bộ máy vận hành kém hiệu quả, chỉ giỏi làm truyền thông để đẩy giá cổ phiếu nhằm phát hành thêm giấy (tăng vốn).

Kiểu “Chủ tịch thực chiến”

Họ ít khi xuất hiện trên truyền thông, không hứa hẹn những điều viển vông. Nhưng nhìn vào báo cáo tài chính, bạn thấy vòng quay hàng tồn kho giảm xuống (bán hàng nhanh hơn), biên lợi nhuận gộp giữ vững hoặc tăng trưởng (lợi thế cạnh tranh lớn), và lượng tiền mặt dồi dào. Họ quản trị chi phí cực tốt. Khi bạn mua cổ phiếu của họ, bạn đang thuê những bộ óc quản trị xuất sắc nhất làm việc cho mình với giá cực rẻ.

Sự đồng nhất về lợi ích trong quản trị

Một bài toán kinh điển trong quản trị là “Xung đột lợi ích giữa người đại diện và chủ sở hữu” – tức là “vấn đề người đại diện”. Cụ thể:

Ban lãnh đạo sở hữu quá ít cổ phiếu nhưng lại nhận lương, thưởng cực cao, hoặc liên tục thành lập các “công ty sân sau” để chuyển dịch lợi nhuận từ công ty niêm yết sang công ty riêng của gia đình. Đây là một bộ máy quản trị lỗi, cổ đông nhỏ lẻ chỉ là người  chịu trận.

Ngược lại, những doanh nghiệp mà ban lãnh đạo sở hữu lượng cổ phiếu lớn, quyền lợi gắn liền với sự phát triển của công ty và cổ tức của cổ đông, đó là nơi bộ máy sẽ vận hành vì lợi ích chung. Đơn giản bạn sẽ hiểu tính da thịt trong cuộc chơi.

Khi bạn hiểu về quản trị, bạn sẽ không bị lừa bởi những con số lợi nhuận đột biến từ việc bán tài sản hay thủ thuật kế toán, mà bạn sẽ nhìn vào sức khỏe nội tại của hệ thống vận hành.

Khi chứng khoán là Tâm lý học

Thị trường không phải là một cái máy tính vô tri, nó là tập hợp hành vi của hàng triệu con người có cảm xúc: tham lam, sợ hãi, hy vọng, ghen tị và hối hận.

Cổ phiếu cũng có đặc tính “tâm lý” của nó.

Nếu xem mã cổ phiếu giống con người, chúng ta sẽ thấy các cổ phiếu tương ứng có những nét quen thuộc

Nhóm cổ phiếu đều đều ổn định

• Đặc điểm: Làm ăn đều đều giống như nhân viên của công ty, lương thưởng ổn định… đôi khi được thưởng cục tiền to, đôi khi vào diện nghỉ việc, nhưng cơ bản ổn định như viên chức.
• Hệ quả: Nhóm này thường mang lại cảm giác an tâm. Thông thường cũng sẽ biến động ít.

Nhóm cổ phiếu thích phiêu lưu

• Đặc điểm: Hãy tưởng tượng giống như nhân viên Sales, hoặc đối tác, thu nhập phụ thuộc vào việc bạn bán được hàng hay không? Lúc thì thu nhập cực kỳ cao, lúc thì rất thấp
• Hệ quả: Giá cổ phiếu biến động mạnh, như tàu lượn siêu tốc. Lúc tăng trần, lúc giảm sàn, lãi nhiều thì nhiều đó… nhưng cũng nhiều khi lỗ to.

Nhóm cổ phiếu lai

Dạng cổ phiếu này, đơn giản giống một người vừa có lương cơ bản + doanh số. Đặc tính cũng sẽ có sự kết hợp của cả 2, thu nhập biến động cao hơn thấp hơn nhóm phiêu lưu nhưng cao nhóm ổn định… và tâm lý cũng biến động ở nhịp giữa cả 2.

Khi đó, nhóm đều đều sẽ có rủi ro thấp và lợi nhuận thấp. Nhóm cổ phiếu phiêu lưu sẽ thuộc nhóm rủi ro cao và lợi nhuận cao. Và nhóm cổ phiếu lai sẽ nhóm rủi ro trung bình lợi nhuận trung bình.

Hiệu ứng tâm lý đám đông và tâm lý “Sợ bỏ lỡ” (FOMO)

Những nhóm cổ phiếu khác nhau sẽ thu hút những đối tượng nhà đầu tư khác nhau. Bởi mức kỳ vọng sinh lời thua lỗ khác nhau… giống như người gửi ngân hàng, người mua trái phiếu, người mua bất động sản, người mua cổ phiếu.

Những điều thú vị xảy ra, khi cổ phiếu sốt hoặc giảm mạnh… khi đó, con người thường sẽ xu hướng chảy về 1 hướng gọi là hiệu ứng đám đông.

Ví dụ giai đoạn sốt, 1 người thấy tài khoản bạn mình hoặc đồng nghiệp chụp lên khoe lãi 20% – 30% từ một mã cổ phiếu, đánh phái sinh còn lãi 50%-100%, tâm lý đố kỵ và sợ hãi bị bỏ lại phía sau sẽ kích hoạt. Khi đó, lý trí sẽ bị tắt hoàn toàn và người ta sẽ mua đuổi bằng mọi giá ở vùng đỉnh… khi dòng tiền lớn rút ra.

Trong đầu tư, Ngọ thừa hiểu cảm xúc con người luôn vận động theo hình sin. Khi đám đông phấn khích nhất là lúc họ dễ tổn thương nhất. Khi đám đông hoảng loạn, khóc lóc và tự nhốt mình trong phòng (bán tháo bằng mọi giá ở vùng đáy), đó lại là lúc mở ra cơ hội mua vào an toàn nhất.

Nhà đầu tư hành động như thế nào?

Để không trở thành nạn nhân của những chiêu trò thao túng và những cái bẫy tinh vi trên sàn chứng khoán hãy tự xây dựng cho mình một bộ lọc đa ngành dựa trên chính những gì bạn giỏi nhất:

Dùng Toán 4: Chỉ mua cổ phiếu thật sự rẻ, hoặc xác suất cao thắng cao. Cái nào thấy rõ thì mua, còn không cứ để tiền ở ngân hàng.

Quản trị: Chỉ chọn doanh nghiệp có lãnh đạo đáng tin cậy, không phải họa sĩ thích vẽ.

Tâm lý: Lúc rẻ nhất thường máu đổ trên sàn và né FOMO

Tất nhiên, bạn chọn cổ phiếu, tùy triết lý, có thể dùng tiêu chuẩn 4M (Bài viết này).

Điều hơn hết, nó phụ thuộc rất nhiều về tâm lý tính cách, các đặc tính cá nhân của nhà đầu tư, như họ làm nghề gì (đối với người không chuyên), độ rủi ro thực tế có thể chịu được… giống như kiểu biết mình biết người. Từ đó, sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh mà những người khác sẽ không bắt kịp, tạo cơ hội cho bạn kiếm được nhiều tiền.

Ví dụ:

Bạn là nghề kỹ thuật cơ khí: Thì hãy nhìn nó như một cỗ máy. Các phòng ban, chuỗi cung ứng như các bánh răng phối hợp nhịp nhàng, dầu nhớt bôi trơn đầy đủ thì mới đáng để đầu tư.

Nếu bạn kinh doanh: Hãy coi đó như món hàng kinh doanh, thời Ngọ sinh viên, cô giám đốc Ngọ kinh doanh bên thiết bị bên nha, y tế… cô hãy nói, đối với cô mỗi cổ phiếu giống mỗi món hàng cô kinh doanh.

Nếu bạn là một nhà giáo/bậc cha mẹ: Hãy kiên nhẫn với danh mục đầu tư của mình như cách bạn đồng hành cùng một đứa trẻ. Đừng bắt một doanh nghiệp vừa mới tái cấu trúc phải sinh lời ngay lập tức sau 3 tháng. Hãy cho nó thời gian để tích lũy và trưởng thành.

Đối với Ngọ: Chứng khoán hiện tại là sự kết hợp giữa 3 thứ Toán + Kinh tế + Tâm lý giáo dục (3 ngành Ngọ đã học). Hiện tại Ngọ đã mở rộng thêm góc nhìn Sinh học. Và đang học cách tiếp cận nó dưới góc nhìn Lịch Sử, Triết học. – Bởi Ngọ thích học, và định danh mình là “học sinh”.

Lời cuối,

Chứng khoán thú vị ở chỗ, không cần phải bằng cấp gì để được xem là đầu vào, chẳng phải bằng kinh tế, tài chính… hay gì hết. Bạn có thể nhìn nó như kiểu bác sĩ nhìn bệnh nhân, cha mẹ nhìn con, bác nông dân nhìn cây lúc, 1 ván cờ tướng đánh ở quán cà phê, hay là 1 thỏa thuận kinh doanh… hoặc nhìn chứng khoán như Toán lớp 4.

Còn thứ ngăn cách giữa thắng và thua là ảo tưởng của bản thân nhà đầu tư. Không biết nói không biết ấy vậy là biết… nhưng điều này khiến hiếm loài người khó phát ra từ miệng.

Định nghĩa của Ngọ:

Chỉ cần vậy thôi, bạn sẽ thấy hầu hết chúng ta chẳng biết cái gì, và nhà đầu tư… chỉ là danh xưng vỗ về cái tôi.

Dù sao, trong đầu tư Warren Buffett và Charlie Munger từng nói: “Nếu mọi người không sai lầm, thì chúng tôi đã không giàu đến vậy”.

Hãy khiêm tốn! Thật sự khiêm tốn trong lĩnh vực này… nếu bạn muốn đặt túi tiền ở đây.