Tại sao các sếp lớn thường “ngã ngựa” trên sàn chứng khoán?

Cú sốc đầu tiên: Khi người rất giỏi bỗng thua thị trường

Nghe sao sao ấy nhỉ. Nhưng nếu bạn quan sát đủ lâu, bạn sẽ thấy điều này lặp lại… nên nó bình thường như bịch đường hủ mắm.

Một CEO, hay sếp điều hành cả trăm nhân sự. Một chủ doanh nghiệp lợi nhuận tiền tỷ mỗi năm.

Họ sống sống qua các giai đoạn khủng hoảng bất động sản, Covid 19, các chính sách ngành thay đổi, ngân hàng tăng lãi suất, siết room…

Nhưng tài khoản chứng khoán của họ âm 30–50%.

Không phải trên giấy tờ. Mà là tiền thật. Cảm giác thật. Mất ngủ thật.

Vấn đề không nằm ở IQ. Không nằm ở chăm chỉ. Cũng không nằm ở kinh nghiệm sống.

Vấn đề nằm ở chỗ: Hai môi trường này vận hành bằng hai hệ quy chiếu khác nhau.

Trong doanh nghiệp, nỗ lực và kiểm soát thường tạo ra kết quả. Bạn thay đổi chiến lược → doanh số thay đổi. Bạn cắt chi phí → biên lợi nhuận cải thiện. Bạn thay đổi nhân sự chủ chốt → văn hóa thay đổi.

Trong thị trường tài chính, bạn có thể làm mọi thứ “đúng quy trình”, nhưng giá cổ phiếu vẫn đi theo xác suất.

Đây là cú sốc đầu tiên: từ một người quen sống trong môi trường “nhân quả tuyến tính”, bạn bước vào một thế giới “phi tuyến, xác suất và hỗn loạn”.

Và nếu không nhận ra sự khác biệt này sớm, bạn sẽ trả học phí bằng chính sự tự tin của mình.

Ảo tưởng kiểm soát– Căn bệnh của người có quyền lực

Khái niệm “Illusion of Control” được nghiên cứu sâu trong tài chính hành vi bởi Daniel Kahneman (Nobel Kinh tế 2002). Họ chỉ ra rằng con người có xu hướng tin mình kiểm soát được những kết quả vốn dĩ mang tính ngẫu nhiên.

Điều thú vị là: càng có quyền lực thực tế, mức độ ảo tưởng kiểm soát càng cao.

Một CEO thực sự có quyền lực trong doanh nghiệp của mình. Anh ta có thể thay đổi nhân sự, ký hợp đồng, điều chỉnh chiến lược. Quyết định của anh ta thực sự làm thay đổi kết quả. Trong môi trường đó, niềm tin “tôi kiểm soát được” là hợp lý.

Nhưng khi bước vào thị trường chứng khoán, cơ chế hoàn toàn khác.

Trong doanh nghiệp:  Quyết định → thay đổi kết quả.

Trong chứng khoán: Quyết định → chỉ thay đổi mức độ rủi ro của chính bạn.

Bạn không điều hành doanh nghiệp niêm yết. Bạn không điều hành dòng tiền của quỹ ngoại. Bạn không điều hành tâm lý đám đông.

Thế nhưng cảm giác kiểm soát vẫn còn nguyên. Và chính cảm giác này tạo ra những quyết định quá lớn, quá nhanh và quá tự tin.

Ảo tưởng kiểm soát không khiến bạn thua ngay. Nó khiến bạn tăng vị thế quá mức. Và khi rủi ro xảy ra, thiệt hại nhân lên theo cấp số nhân.

Sai lầm chết người: Mang tư duy quản trị doanh nghiệp áp vào thị trường

Trong công ty của bạn, bạn có thông tin nội bộ. Bạn có quyền điều chỉnh chiến lược. Bạn có thể can thiệp khi thấy sai. Bạn có thể gọi họp khẩn, thay đổi đội ngũ, xoay dòng tiền.

Trong thị trường, bạn không có đặc quyền đó.

Nếu nhìn dưới góc xác suất, trong doanh nghiệp, bạn có thể kiểm soát 60–80% biến số quan trọng. Trong thị trường, phần biến số bạn kiểm soát có lẽ dưới 5%. Nhưng cái bẫy nguy hiểm là: cảm giác kiểm soát vẫn giữ ở mức 80%.

Đây là điểm mà rất nhiều sếp lớn vấp phải giai đoạn 2021–2022. Họ quen với việc nghĩ mình có độ nhạy với cơ hội, và khả năng xoay vốn thêm khi cần… nhưng chứng khoán không cho quyền bất cứ ai thương lượng giá.

Nếu bạn dùng margin và thị trường giảm 30%, bạn không được gọi họp để thương lượng. Hệ thống sẽ tự động loại bạn ra khỏi cuộc chơi. Kinh doanh bạn có thói quen vay, và lại mượn tư duy đó sang chứng khoán.

Một quyết định sai trong công ty có thể làm giảm lợi nhuận 10%. Một quyết định sai với đòn bẩy cao trong thị trường có thể xóa sạch 50% tài sản.

Sự khác biệt không nằm ở kiến thức. Nó nằm ở cấu trúc rủi ro.

Kiến thức chuyên môn ≠ Trí tuệ tài chính

Đây là điểm nhấn mà tôi tin nhiều doanh nhân cần suy ngẫm.

Kiến thức chuyên môn là hiểu ngành, hiểu vận hành, hiểu nhân sự, hiểu sản phẩm. Một CEO sản xuất thép có thể hiểu cực sâu về chuỗi cung ứng, giá nguyên liệu, biên lợi nhuận. Một chủ doanh nghiệp bán lẻ có thể hiểu hành vi khách hàng tốt hơn 90% thị trường.

Nhưng trí tuệ tài chính lại là một hệ kỹ năng khác.

Nó bao gồm: Hiểu xác suất. Hiểu chu kỳ. Hiểu rủi ro thiên nga đen. Hiểu phân bổ vốn. Hiểu rằng lợi nhuận không phân phối chuẩn và rủi ro không tuyến tính.

Bạn có thể hiểu công ty A hoạt động tốt. Nhưng bạn có hiểu phân phối xác suất lợi nhuận của cổ phiếu A trong 5 năm tới không? Bạn có hiểu rằng một sự kiện rủi ro lớn có thể xóa sạch thành quả 3–4 năm tích lũy không?

Tư duy Expected Value – giá trị kỳ vọng – buộc bạn nhìn mỗi quyết định như một bài toán xác suất dài hạn, không phải niềm tin ngắn hạn.

Khi nói điều này, một số chủ doanh nghiệp sẽ cười, nhưng sau vài chu kỳ thị trường sẽ hiểu thôi. Khi bài học đủ cao thì con người sẽ thấm. Giống như câu chuyện nhà vua bỏ ra đến 1000 lượng vàng chỉ để học 1 câu: “làm bất cứ điều gì phải nghĩ đến hậu quả của nó”. Còn hầu như người thường thì nghe câu đó, gật gật đúng đó, nhưng cuối cùng hiếm khi thực hành nó.

Kiến thức chuyên môn giúp bạn kiếm tiền. Trí tuệ tài chính giúp bạn giữ tiền.

Đó là hai cuộc chơi khác nhau.

Trong 13 năm Ngọ đầu tư, gặp không ít người làm kinh doanh, nói như rồng, như hổ… từ vĩ mô vi mô, từ Mỹ đến Trung… nhưng nhìn bảng điện, tài khoản thì đỏ chốt, run bần bật. Họ đã chọn sai vị thế của mình ở cuộc chơi này.

Quyền lực làm tăng tự tin thái quá theo cấp số nhân

Theo nghiên cứu của Richard Thaler, những người thành công có xu hướng giao dịch nhiều hơn, tự tin hơn và chấp nhận rủi ro cao hơn mức tối ưu.

Thành công tạo ra một bằng chứng nội tại: “Tôi ra quyết định giỏi.” Và khi bằng chứng này lặp lại nhiều năm, nó trở thành bản sắc cá nhân.

Mô hình nguy hiểm xuất hiện: Thành công tăng ⇒ Bản ngã tăng. Bản ngã tăng ⇒ Chấp nhận rủi ro tăng. Rủi ro tăng ⇒ Khả năng “ra đảo” tăng.

Ở Việt Nam, giai đoạn thị trường tăng mạnh, rất nhiều doanh nhân bước vào chứng khoán và kiếm tiền nhanh. Thành công ban đầu củng cố niềm tin rằng họ “đọc vị được thị trường”. Nhưng thực tế có thể chỉ là họ tham gia đúng chu kỳ.

Tự tin thái quá không phải là tự tin thông thường. Nó là tự tin vượt quá xác suất thực tế.

Và khi kết hợp với đòn bẩy, nó trở thành một công thức dễ dẫn đến “ngã ngựa”.

Nhiều nhóm doanh nhân đầu tư cùng nhau. Khi thị trường tăng, họ trao đổi tin tức, chia sẻ mã, cùng gia tăng vị thế. Khi thị trường giảm, không ai muốn là người bán đầu tiên vì sợ mất mặt. Quyết định đầu tư lúc đó không còn là bài toán xác suất, mà là bài toán bản ngã.

Thị trường không cần đánh bại bạn. Bạn tự đặt mình vào vị trí dễ bị đánh bại.

Tất nhiên Ngọ không miễn nhiễm với sự tự tin thái quá nhé. Nhưng khi ấy bật hệ thống cảnh báo – IQ của Ngọ chỉ 85 thôi – Ngọ phải luyện 15 năm để nghĩ vậy ấy. Dù sao sai ít tốt hơn sai nhiều mà. Nghĩ mình chẳng là cái đinh gì, hoặc là hạt cát giữa đại dương cũng nhiều cái hay lắm.

Vì sao sếp lớn, thu nhập cao lại dễ thua?

Nhóm thu nhập giàu Việt Nam có 3 đặc điểm khiến họ dễ “ngã ngựa” hơn người bình thường.

Dòng tiền mạnh → vị thế lớn. Khi bạn có dòng tiền dư, việc tăng quy mô đầu tư rất dễ. Mỗi quyết định sai không còn là vài chục triệu, mà là vài tỷ. Xác suất sai có thể như nhau, nhưng hậu quả lớn hơn nhiều.

Quan hệ xã hội rộng → FOMO theo nhóm. Ở Việt Nam, văn hóa nhóm rất mạnh. Bạn bè đầu tư cùng nhau, chia sẻ “tin nội bộ”, thậm chí tạo ra cảm giác mình thuộc về một vòng tròn nội bộ. Khi nhiều người thành công trong lĩnh vực khác cùng tin vào một mã cổ phiếu, niềm tin đó được khuếch đại. Nhưng thị trường không quan tâm bạn là nhóm nào.

Thành công nghề nghiệp → niềm tin mình đọc vị được. Một người quen đàm phán, quen nhìn người, quen xử lý rủi ro trong kinh doanh dễ tin rằng mình “ngửi được” cơ hội. Nhưng thị trường không phải đối tác kinh doanh có thể đàm phán. Nó là một tập hợp hàng triệu kỳ vọng.

Trong bối cảnh Việt Nam, còn có thêm yếu tố văn hóa:

• Văn hóa thể diện: không muốn thừa nhận sai sớm.
• Văn hóa “nghe tin nội bộ”: tin rằng mình có lợi thế thông tin.
• Văn hóa nhóm bạn đầu tư: quyết định bị ảnh hưởng bởi sự đồng thuận xã hội.

Ngọ đã chứng kiến một số cuộc nói chuyện “mã nào sắp chạy”. Không ai nói về xác suất phá sản. Không ai nói về phân bổ vốn hay quản trị vị thế tối ưu. Mọi người nói về lợi nhuận kỳ vọng, không nói về rủi ro đuôi.

Ngoài ra cái văn hóa “nhậu cùng mã”. Khi thắng thì nâng ly, xưng tụng cao thủ, chụp hình post facebook –hiệu ứng Dunning-Kruger nó mạnh mẽ lắm. Khi thua thì cái sĩ nó ngăn cắt lỗ vì sợ bị xem là kém cỏi trước bạn bè. Họ sợ mất tiền hơn mất mặt, tạo ra 1 dạng “hào quang giả tạo.”

Và khi sai, họ sai cùng nhau. => Sai lầm tập thể có một đặc điểm nguy hiểm: nó được củng cố bằng sự đồng thuận.

Sự khác biệt quyết định: Người vận hành và người phân bổ vốn

Một CEO giỏi thường là một người vận hành xuất sắc. Anh ta can thiệp, sửa lỗi, điều chỉnh, tối ưu quy trình. Anh ta quen với việc tác động trực tiếp vào hệ thống.

Nhà đầu tư giỏi lại là một người phân bổ vốn xuất sắc.

Hai vai trò này khác nhau ở bản chất.

Một CEO giỏi là người bận rộn, giải quyết 1000 đầu việc. Nhà đầu tư giỏi (người phân bổ vốn) đôi khi cả tháng chẳng làm gì, chỉ ngồi đọc và quan sát.

Nói thẳng ra từ 2020, Ngọ dành 3-4 năm đi vòng quanh đất nước. Khi hết đi chơi thì ở Đà Nẵng – và đi học. Ngọ học cao học song song 2 ngành 1 lúc.

Người vận hành tin vào hành động, quen với việc khi sai có thể sửa, tối ưu hiệu suất hiện tại.

Người phân bổ vốn tin vào xác suất dài hạn, phải chấp nhận rằng có những sai lầm không thể đảo ngược, tối ưu sự tồn tại dài hạn của vốn.

Rất nhiều sếp lớn bước vào thị trường với tư duy tổ chức, vận hành. Họ muốn “làm gì đó” khi thị trường biến động. Họ tăng giao dịch. Họ thay đổi chiến lược liên tục. Nhưng giao dịch nhiều không đồng nghĩa với lợi nhuận cao.

Sự chuyển hóa từ Người vận hành sang Người phân bổ đòi hỏi một thay đổi tâm lý và bản sắc sâu sắc: chấp nhận bất định và tập trung vào phân bổ vốn hơn là chứng minh mình đúng.

Cách tránh “ngã ngựa” nếu bạn là người thu nhập cao

Nếu bạn là doanh nhân, là người thu nhập cao, câu hỏi không phải là “có nên đầu tư không”, mà là “đầu tư như thế nào để không tự hủy lợi thế của mình”.

1. Hãy thiết kế danh mục như một hệ thống phòng thủ trước khi nghĩ đến tấn công. Điều này nghĩa là luôn có tài sản thanh khoản, có lớp bảo vệ trước biến động lớn. Đừng để một quyết định duy nhất có thể làm lung lay toàn bộ cấu trúc tài chính.

2. Tối thiểu hóa xác suất phá sản. Điều này nghe đơn giản nhưng cực khó vì nó đi ngược bản năng muốn tối đa hóa lợi nhuận. Kelly Criterion – công thức tối ưu hóa tỷ lệ đặt cược – cho thấy nếu bạn đặt cược quá mức tối ưu, lợi nhuận kỳ vọng dài hạn giảm mạnh và rủi ro phá sản tăng theo hàm mũ.

3. Giảm số lần ra quyết định. Mỗi quyết định là một lần phơi bày trước sai lầm hành vi. Người giao dịch nhiều thường tự tin rằng mình kiểm soát tốt, nhưng thống kê cho thấy giao dịch nhiều làm giảm lợi nhuận trung bình.

4. Tách tài khoản đầu tư khỏi cái tôi. Đừng biến danh mục thành nơi chứng minh mình thông minh. Hãy coi nó như một hệ thống cần bảo vệ. Khi bạn không còn cần chứng minh, bạn sẽ ra quyết định lạnh lùng hơn.

Tất nhiên những mẹo trên, bạn hãy ứng dụng linh hoạt dựa vào lợi thế cá nhân của mình. Bởi bạn hiểu bạn hơn – nói thiệt Ngọ cũng chưa chắc nghĩ vậy. Thôi thì số trời. Hoặc hãy xem mình là nhân viên chân ướt chân ráo vào nghề, học hành bài bản là được. Bạn tham khảo Hướng dẫn cách CHƠI THẮNG chứng khoán cho người mới bắt đầu

Kết luận: Người thông minh thua vì dùng sai loại thông minh

Điều trớ trêu nhất là thế này: “Những người “ngã ngựa” trên sàn chứng khoán thường không phải người thiếu năng lực. Họ là những người quá quen với việc thành công trong môi trường có thể kiểm soát.“

Nhưng thị trường là môi trường xác suất, nơi ảo tưởng kiểm soát và quá tự tin chi phối. Những thiên kiến này dễ dàng len lỏi vào quyết định. Nơi rủi ro lớn có thể xóa sạch nhiều năm thành quả nếu bạn không tôn trọng nó.

Thị trường không đánh bại bạn. Chính sự thành công trước đó của bạn – nếu không được điều chỉnh phù hợp với môi trường mới – mới đánh bại bạn.

Kiếm tiền trong kinh doanh là trò chơi kỹ năng. Giữ tiền trong thị trường là trò chơi xác suất.

Và nếu phải chọn một điều để ghi nhớ, tôi sẽ chọn điều này:

Bởi vì trong thị trường, sống sót lâu mới là chiến thắng lớn nhất.

Biết mình không biết cũng là 1 dạng của người hiểu biết!