Tài chính vợ chồng: Sự hòa hợp và thành công chung

The Happiness Fund mượn 1 hình tượng “con anh, con em, con chúng ta” để nói về 1 khái niệm khiến không ít cuộc hôn nhân tan vỡ, cũng như khiến tài chính gia đình rơi vào khốn khó đó là: “Tiền anh, tiền em, tiền chúng ta”.

Việt Nam – kinh tế ngày một phát triển hơn – những người 30-50 tuổi có học thức hơn, địa vị hơn, thu nhập tốt hơn  nhưng gánh nghĩa vụ kép – Ngọ gọi đó là bánh mì kẹp thịt – trên có mẹ già, dưới có con trẻ – thêm phần nữa tích trữ cho về già.

Cuộc sống có rất nhiều biến số, và điều thú vị, bất ngờ… nhưng với vai trò người làm tài chính, ở bài này ta sẽ để cập đến sự hài hòa tài chính của vợ chồng.

3 rào cảnh tâm lý trong tài chính gia đình Việt

Đối với The Happiness Fund, thì việc chuyện mua nhà hoặc cổ phiếu chỉ là phần ngọn, nhưng quan trọng ta cần hiểu phần gốc của vấn đề. Nó cần bóc tách ở nhiều khía cạnh như văn hóa, Toán, Tâm lý, kinh tế… Ta thử xem nhé.

Cái bẫy “Sĩ diện” và bất cân đối thông tin

Trong kinh tế học, bất đối xứng thông tin là nguyên nhân chính gây ra khủng hoảng thị trường. Tức là thiếu sự rõ ràng và minh bạch trong tài chính vợ chồng. Một trong những đặc tính Á Đông mà Happiness Fund muốn chia sẻ là tính “sĩ diện”, hoặc “thể diện”.

Người chồng sợ mang tiếng không lo được cho vợ con; người vợ sợ mang tiếng thực dụng khi hỏi sâu về thu nhập của chồng.

Không hiếm cảnh chúng ta né tránh nói về tiền vì coi đó là điều thô thiển, trừ khi cả 2 làm trong ngành tài chính, kinh doanh… có lẽ cởi mở hơn.

Hệ lụy? “Quỹ đen” xuất hiện, những khoản nợ giấu kín vì đầu tư thua lỗ, và ấm ức tích tụ. Tiền bạc hỗ trợ 2 bên gia đình nhiều lúc lén lén.

Khi thông tin không minh bạch, niềm tin giữa 2 người sẽ dần dần về 0. Trong tài chính, niềm tin cực kỳ quan trọng. Không niềm tin, không hợp tác. Không hợp tác, thì thất bại sẽ đến.

Xu đột về Kiểu người tài chính

Khi yêu nhau toàn nói chuyện chơi đâu, ăn đâu, vẽ màu hồng, và ngủ ở đâu. Em có xe, anh có nhà… thế là góp vào. Nhưng ở góc độ kế toán, 1 tài khoản tiết kiệm 250 triệu hơn xa 1 cái xe 500 triệu và trả góp. Nhưng về hình ảnh, có cái xe vẫn cua gái, tán trai sướng hơn.

Tất nhiên ví dụ ở trên chỉ là biểu hiện, nhưng sau đó là cả 1 môi trường sống, cách giáo dục, cảm giác ý nghĩa, độ rủi ro, nhân sinh quan… Rồi về chung gia đình, ta sẽ có 2 nhóm, kiểu tư duy về tiền bạc:

• Người tiết kiệm: Tìm thấy sự an toàn khi nhìn thấy số dư tài khoản tăng lên.
• Người chi tiêu:Tìm thấy giá trị cuộc sống qua việc trải nghiệm và sử dụng tiền.

Nếu bạn là một nhà đầu tư chứng khoán theo trường phái giá trị, bạn thích tích sản, nhưng vợ bạn lại thuộc trường phái “sống cho hiện tại”, xung đột là tất yếu.

Bạn nhìn chiếc túi hiệu của vợ như một “tiêu sản hủy hoại lãi kép”, còn vợ nhìn danh mục cổ phiếu đỏ sàn của bạn như một “sòng bạc hợp pháp”. Đây không phải là ai đúng ai sai, mà là sự lệch pha về biên độ chấp nhận rủi ro.

“Người chấp nhận rủi ro cao, người thích rủi ro thấp” – rồi cũng sinh chuyện.

Chuyện 2 bên nội ngoại và Trò chơi tổng bằng 0

Từ chuyện thừa kế, bố mẹ, ba má cho… hỏi có nên để vợ chồng  đứng tên chung hay không. Nếu đứng tên chung lỡ ly hôn thì sao, mà không đứng tên chung thì vợ chồng không tin tưởng nhau.

Tiền biếu bên nội, bên ngoại nhiều hơn ít hơn… vì nào do bên tôi gia cảnh khó khăn hơn, tôi làm ra tiền nhiều hơn, do ở gần ở xa, do 77-49 lý do… Rồi chuyện gia đình nhỏ, gia đình lớn… Sẽ là xung đột nếu trò chơi rơi vào thuyết: “Trò chơi có tổng bằng không”.

Nếu không có một thuật toán phân bổ rõ ràng ngay từ đầu, những mối quan hệ sẽ trở thành ngòi nổ cho những cuộc chiến âm ỉ trong gia đình.

Buffett từng chia sẻ: “Hãy kết hôn với đúng người. Tôi nghiêm túc đấy. Điều đó sẽ tạo ra nhiều sự khác biệt hơn trong cuộc sống của bạn. Nó sẽ thay đổi khát vọng của bạn, tất cả mọi thứ.”

4 mô hình quản lý tài chính gia đình

Cái này phỏng theo cuốn sách “Money and Marriage” (Tiền bạc và Hôn nhân) của giáo sư Jan Pahl, ông đã phân chia cách thức mà các cặp vợ chồng hay làm:

Mô hình Chồng trợ cấp: Người chồng là người kiếm tiền chính và đưa cho vợ một khoản tiền cố định (tiền đi chợ/sinh hoạt phí). Người chồng giữ quyền kiểm soát phần tiền lớn còn lại và các quyết định tài chính quan trọng.

Mô hình Vợ quản lý toàn bộ: Thường xuất hiện ở các gia đình có thu nhập thấp. Người chồng giao toàn bộ tiền lương cho vợ. Người vợ chịu trách nhiệm quản lý, đong đếm sao cho đủ chi tiêu cho cả nhà. Tuy mang tiếng là “giữ tiền”, nhưng người vợ ở mô hình này chịu áp lực rất lớn và dễ bị căng thẳng tài chính.

Mô hình Quỹ chung: Cả hai vợ chồng cùng đóng góp thu nhập vào một tài khoản chung và cùng chi tiêu. Tuy nhiên, Pahl chỉ ra rằng trong mô hình này, vẫn có một người có tiếng nói quyết định hơn khi tiêu những khoản lớn (thường là người kiếm ra nhiều tiền hơn). Chỉ có khoảng 1/5 số cặp đôi thực sự đạt được sự bình đẳng tuyệt đối trong mô hình này.

Mô hình Độc lập/Tài khoản riêng (Thường thấy ở các cặp đôi có thu nhập kép cao (cả hai đều đi làm) hoặc các cặp đôi tái hôn. Mỗi người giữ thu nhập riêng của mình và phân chia nhau trả các hóa đơn cụ thể (ví dụ: chồng trả tiền nhà, vợ trả tiền ăn và học phí của con).

Do đó, với sự dịch chuyển kinh tế lớn Việt Nam và thế hệ, ta cũng thấy thực tế có sự chuyển dịch từ mô hình truyền thống “vợ cầm hết tiền” sang mô hình hiện đại tôn trọng sự độc lập hơn phù hợp với văn hóa Á Đông.

Một mô hình lai: 3 quỹ tài sản

Đối với Ngọ “vẻ đẹp của sự hoàn hảo, là không có gì hoàn hảo tuyệt đối” – do đó, ta ít phải nhức đầu tranh luận hơn, bởi mỗi mô hình đều có ưu nhược, và phù hợp với 1 số giai đoạn về kinh tế, văn hóa, xã hội hơn.

Ví dụ khi ít tiền ta dùng mô hình A, nhiều tiền hơn ta dùng mô hình B; khi con nhỏ, khi con lớn… nhưng khó nhất là thói quen. Cho nên Ngọ đề xuất mô hình lai dựa vào 1 số nghiên cứu và dưới góc nhìn của 1 người đầu tư giá trị, cũng như Toán, Kinh Tế, và Tâm lý.

Happiness Fund gọi đó: “Quỹ chung, quỹ riêng, và quỹ chuyên biệt” – Hay đơn giản chiến lược lai: “3 quỹ tài sản”.

Quỹ 1: Quỹ chuyên biệt – Khóa chặt tư duy dài hạn

Đây là phần tiền được trích ra đầu tiên để dán nhãn cho các mục tiêu không thể thay đổi. Việc dán nhãn này giúp bộ não tạo ra rào cản, khiến bạn không dám tiêu xài sai mục đích:

• Hộp dự phòng khẩn cấp: Bằng 6 tháng chi phí sinh hoạt, để tiền mặt hoặc tiết kiệm ngắn hạn. Đây là “túi khí” bảo vệ gia đình khi có sự cố (mất việc, ốm đau).
• Hộp giáo dục: Dành riêng cho tiền học tương lai của con.
• Hộp hưu trí/đầu tư: Tiền đổ vào đây chỉ được mua các tài sản an toàn cao (bất động sản pháp lý sạch, cổ phiếu Blue-chip của các doanh nghiệp đầu ngành).

Cơ sở khoa học tầng này là: “Kế toán Tinh thần – Mental Accounting (Giải Nobel Kinh tế 2017 của Richard Thaler): Con người có xu hướng chi tiêu kỷ luật hơn khi tiền được chia nhỏ và dán nhãn mục tiêu rõ ràng. Khi bạn có dán nhãn như vậy, bạn sẽ ít đi trật đường ray.

Quỹ 2: Quỹ Chung – Trách nhiệm văn hóa và vận hành

Văn hóa gia đình Việt Nam coi trọng tính gắn kết và nghĩa vụ “đối nội đối ngoại”. Chúng ta không thể sống rạch ròi kiểu phương Tây theo kiểu “tiền ai nấy tiêu”.

• Quỹ này dùng để chi trả: Tiền điện, nước, thực phẩm, các bữa ăn gia đình và các khoản quà cáp, hiếu hỉ cho bố mẹ hai bên nội ngoại.
• Nguyên tắc vận hành: Đóng góp theo tỷ lệ thu nhập, hoặc lũy tiến giống thuế thu nhập cá nhân. Điều này tạo ra sự công bằng về mặt toán học và sự đồng thuận về mặt tâm lý.

Quỹ 3: Quỹ Riêng – Vùng Đệm Giảm Stress

Đây là phần tiền còn lại sau khi đã hoàn thành nghĩa vụ ở Quỹ 1 và Quỹ 2.

• Mục đích: Ai thích tự do mua sắm, chi tiêu gì thì tiêu, làm gì cũng được. Nói chung thích làm gì thì làm. Thậm chí, chồng thích lướt sóng chứng khoán hay làm gì cũng được, vợ mua vàng hay gì cũng được.
• Quy tắc tối thượng: Không giải trình, không phán xét đối phương – thắng tự hưởng, thua tự chịu. Sự tự chủ này giúp giảm áp lực tâm lý, triệt tiêu 90% các cuộc cãi vã vụn vặt về tiền.

Ví dụ: Hồi xưa ai tiêu xài, ai tiết kiệm… sau này phần quỹ riêng nhờ mua chứng khoán (không tính quỹ chuyên biệt), nếu tăng lên 1-2 tỷ, thì họ muốn xài gì cũng được, cấm ý kiến (miễn không vi phạm pháp luật thôi).

Những lưu ý để thấu hiểu và đi đường dài

Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh… không có cố định cho ai hết, nên 2 bên chủ động để có 1 bộ khung rõ ràng cho đề xuất mỗi bên. Cho nên Ngọ khuyến khi, tùy bối cảnh, bạn hiểu nguyên lý lý thuyết – còn những con số cụ thể chỉ vợ chồng bạn thảo luận.

Ngoài ra, ta cũng dành quý hãy xem lại 1 lần, và cũng xem gia đình giống như 1 công ty cổ phần và 2 vợ chồng là cổ đông lớn, và đồng chủ tịch.

Nguyên tắc: Không chỉ trích lỗi lầm quá khứ. Chỉ nhìn vào số liệu hiện tại và mục tiêu tương lai.

Nội dung: Cập nhật Net Worth (Tài sản ròng = Tổng tài sản – Tổng nợ), rà soát các khoản chi phí đột biến và đánh giá hiệu suất của các kênh đầu tư, tinh chỉnh những gì cần thiết.

Hơn thế nữa?

Tiền bạc có một đặc tính kinh tế học rất hay: Nó là một chất xúc tác làm phóng đại bản chất.

Nếu hai vợ chồng đang bất hòa, tiền bạc sẽ làm vết rạn nứt sâu hơn. Nhưng nếu hai vợ chồng có sự thấu hiểu, tiền bạc sẽ là bệ phóng giúp tình yêu và sự nghiệp của cả hai thăng hoa.

Hôn nhân, suy cho cùng, là một thương vụ đầu tư dài hạn nhất của cuộc đời bạn. Trong thương vụ đó, lợi nhuận không tính bằng tiền mặt, mà tính bằng sự bình an trong tâm hồn và nụ cười của con trẻ khi trở về nhà.

Muốn đi nhanh thì đi một mình. Muốn đi xa và bền vững, thì đi cùng nhau. Hãy giải bài toán tài chính một cách tử tế, thông minh.