Hiểu biết đúng về EPS, P/E, P/B, Margin dành cho F0, F1?

Muốn F10, thì cũng phải từ F0 mà ra! Và bài viết này, Ngọ chỉ tập trung có mấy bạn F0 – Ngọ gọi là những “Trứng Rồng”. Buffett cũng phải từ Trứng Rồng rồi mới hóa Rồng được, nhưng không cũng không phải mọi Trứng Rồng sẽ nở.

Ngọ chỉ viết bài này, với 1 người tầm 13-14 năm lăn lộn đầu tư, và sự kết hợp giữa những kiến thức nền khác để bạn dễ hiểu.

Chứng khoán không hề khô khan, mà nó là hơi thở cuộc sống… có thể xem chứng khoán và khái niệm của nó giống Sinh học nếu xem nó là hệ sinh thái. Còn các con số, tỷ số định giá giống như bộ môn Toán; sự tham lam sợ hãi chính là tâm lý học, và nó được vỏ bọc trong một nền kinh tế (bộ môn Kinh tế).

Nghe nó cao siêu ha, nhưng thực chất thở 1 hơi thật sâu, và nghĩ về những điều xưa cũ như kiến thức cấp 1 hoặc cấp 2. Cho nên Ngọ luôn có slogan: “Chứng khoán chỉ là môn Toán lớp 4”.

Giờ Ngọ sẽ chia sẻ bạn vài thuật ngữ phổ biến cho những “Trứng Rồng”, điều mà bắt buộc Trứng Rồng phải học thuộc lòng. Ví dụ như EPS, P/E, P/B, Margin.

Pha một ly cà phê, ngồi xuống và cùng Ngọ mổ xẻ những khái niệm này nhé.

1. EPS (Earnings Per Share) – “Mỗi cổ phiếu đẻ ra bao nhiêu tiền?”

Môn sinh học lớp 6, một thực thể sống như chuột, trâu, hổ, mèo, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó, gà… thì đó là thực thể có khả năng đẻ con và tạo giá trị.

Tương tự, trong chứng khoán, EPS chính là thước đo “khả năng đẻ tiền” của một cổ phiếu.

• EPS là Lợi nhuận trên mỗi cổ phiếu.
• Nó cho bạn biết: Nếu bạn sở hữu 1 cổ phiếu của công ty đó, thì trong năm qua, cổ phiếu đó đã mang về cho bạn bao nhiêu đồng lợi nhuận (sau khi đã trừ hết chi phí và thuế).

Công thức toán học rất đơn giản:

Ví dụ, công ty Vinamilk 2025

• Vinamilk: Giả sử một năm kiếm được 9.400 tỷ đồng lợi nhuận. Họ phát hành 2,1 tỷ (làm tròn) cổ phiếu ra thị trường. (Bằng vốn cổ phần chia cho 10.000 mệnh giá)

Khi đó, EPS = 9400 tỷ đồng /2,1 tỷ cổ phiếu = 4476 đồng/cổ phiếu.

• Giả định khác công ty Bánh kẹo X: Kiếm được 100 tỷ đồng lợi nhuận, nhưng họ phát hành tận 100 triệu cổ phiếu.

Khi đó, EPS = 100 tỷ đồng/ 100 triệu cổ phiếu = 1.000 đồng.

• Ứng dụng: Nhìn vào EPS, ta thấy ngay Vinamilk “đẻ tiền khỏe hơn công ty X gấp gần 4.5 lần. Thông thường, một cổ phiếu có EPS càng cao và tăng trưởng đều đặn qua các năm chứng tỏ đó là một “cơ thể sinh học” khỏe mạnh, bộ máy ban lãnh đạo làm ăn uy tín.

Một điều thú vị – Hầu hết các chỉ số tài chính đều được các website tài chính, và công ty chứng khoán tính rồi, nhưng lưu ý – bạn cần tra soát và xem đó như bộ lọc nhanh, bởi cũng có nhiều lỗi nhầm lẫn.

Đọc thêm: Chỉ số EPS là gì? Hiểu toàn diện về chỉ số EPS

2. P/E (Price-to-Earnings Ratio) – “Bao nhiêu năm thì hoàn vốn?”

Khi bạn đã biết cổ phiếu đó đẻ ra bao nhiêu tiền (EPS), câu hỏi tiếp theo là: “Tôi phải trả bao nhiêu tiền để mua cái cỗ máy đẻ tiền đó?”. Đó chính là P/E.

• P (Price): Giá thị trường hiện tại của cổ phiếu.
• E (EPS): Lợi nhuận mỗi cổ phiếu (đã giải thích ở trên).

Ý nghĩa: Chỉ số P/E cho biết bạn đang trả gấp bao nhiêu lần lợi nhuận của doanh nghiệp để sở hữu nó, hoặc mất bao nhiêu năm để bạn hòa vốn (nếu doanh nghiệp làm ăn đều đều không tăng trưởng).

Ví dụ,  giả sử bạn muốn mua cổ phiếu của Tập đoàn XYZ

• Giá hiện tại của XYZ trên bảng điện tử là: 130.000 đồng/cổ phiếu.
• EPS (lợi nhuận mỗi cổ phiếu XYZ làm ra trong năm) là: 6.500 đồng.
• Tính nhanh: P/E của XYZ = 130.000 / 6.500 = 20

Điều này nghĩa là gì?

1. Nếu FPT cứ làm ăn như hiện tại và trả hết lợi nhuận cho bạn, bạn mất 20 năm để thu hồi vốn.
2. Bạn đang chấp nhận trả 20 đồng cho mỗi 1 đồng lợi nhuận mà FPT kiếm được.

Cách áp dụng và Bẫy tâm lý F0 cần tránh:

• P/E thấp (ví dụ P/E = 5-6): Có thể là món hời (cổ phiếu giá rẻ), nhưng cũng có thể là “bẫy” vì doanh nghiệp đó đang suy thoái, không ai thèm mua nên giá mới rẻ. Khi Lợi nhuận giảm một nửa, thì P/E sẽ tăng gấp đôi khi đó, P/E sẽ là 10-12.
• P/E cao (ví dụ P/E = 20): Không hẳn là đắt. Tâm lý đám đông chấp nhận trả P/E cao vì họ kỳ vọng “tương lai công ty này sẽ tăng trưởng thần tốc”. Giả định lợi nhuận tăng gấp đôi thì P/E sẽ giảm một nửa, khi đó P/E = 10.

Do đó, những công ty tăng trưởng nhanh được định giá mức P/E cao hơn vì thấy tương lai xán lạn hơn.

3. P/B (Price-to-Book Value Ratio) – “Giá này so với tài sản thật là đắt hay rẻ?”

Nếu P/E nhìn vào lợi nhuận (thứ dễ trồi sụt theo năm), thì P/B nhìn vào tài sản cố định (ít trồi sụt hơn)

• P (Price): Giá cổ phiếu.
• B (Book Value): Giá trị sổ sách của cổ phiếu (Tức là nếu hôm nay công ty này phá sản, bán hết đất đai, nhà xưởng, máy móc, trả hết nợ, thì còn dư lại bao nhiêu tiền chia cho mỗi cổ phiếu).

Ví dụ, hãy áp dụng chỉ số này rất rõ trong nhóm ngành Ngân hàng hoặc Bất động sản (những ngành tài sản có giá trị lớn).

Ví dụ: Ngân hàng X có giá trị sổ sách (Book Value) là 20.000 đồng/cổ phiếu.

• Trường hợp 1 (Thị trường sụp đổ – Hoảng loạn): Giá cổ phiếu X bị bán tháo xuống còn 15.000 đồng. Lúc này P/B = 15.000 / 20.000 = 0.75.

Nghĩa là bạn đang mua tài sản trị giá 1 đồng với giá chỉ 0.75 đồng. Quá hời!

• Trường hợp 2 (Thị trường hưng phấn – Uptrend): Giá cổ phiếu X tăng lên 40.000 đồng. Lúc này P/B = 40.000 / 20.000 = 2.

Nghĩa là bạn đang mua tài sản với giá đắt gấp đôi giá trị thực tế trên sổ sách của nó.

Thực tế thì:

• P/B < 1: Doanh nghiệp có thể đang gặp rắc rối lớn nên bị định giá không được xem trọng, hoặc thị trường đang hoảng loạn quá đà (cơ hội gom hàng).
• P/B > 2: Doanh nghiệp làm ăn rất tốt, thương hiệu mạnh (như ngân hàng top đầu VCB) nên nhà đầu tư chấp nhận mua giá cao hơn giá trị tài sản thuần.

4. Margin (Đòn bẩy tài chính) – “Con dao hai lưỡi thay đổi cuộc chơi”

Trong môn Vật Lý cấp 2, đòn bẩy giúp bạn nâng một vật nặng với lực rất nhỏ. Trong chứng khoán, Margin là việc bạn vay tiền của công ty chứng khoán để mua nhiều cổ phiếu hơn số tiền bạn có.

Tâm lý học con người luôn bị kích thích bởi lòng tham. Khi thấy thị trường lên, ai cũng muốn giàu nhanh, và Margin là “liều thuốc kích thích” đó.

Bạn có 100 triệu đồng tiền thịt (vốn tự có). Công ty chứng khoán cho bạn tỷ lệ vay 1:1 (tức là cho bạn vay thêm 100 triệu nữa). Tổng cộng bạn có 200 triệu để mua cổ phiếu Tập đoàn Hòa Phát (Mã: HPG).

Hãy xem sức mạnh của Margin qua 2 kịch bản:

Lưu ý: Ở đây chưa tính lãi Margin, cho nên thực tế bạn lãi chưa đến 20% vốn gốc, nhưng lỗ sẽ lỗ hơn 20% vốn gốc.

Khái niệm “Call Margin” và “Force Sell” (Cơn ác mộng của Trứng Rồng)

Nếu cổ phiếu tiếp tục giảm (ví dụ giảm 30%), tài sản của bạn bị bốc hơi nghiêm trọng trong khi khoản nợ 100 triệu của công ty chứng khoán thì không thay đổi.

Để bảo vệ tiền của họ, công ty chứng khoán sẽ:

1. Call Margin (Gọi ký quỹ): Nhắn tin, gọi điện yêu cầu bạn nộp thêm tiền vào tài khoản để giữ tỷ lệ an toàn.
2. Force Sell (Bán giải chấp): Nếu bạn không nộp thêm tiền, họ sẽ tự động đem cổ phiếu của bạn ra bán bằng mọi giá trên sàn để thu hồi khoản nợ 100 triệu của họ. Bạn sẽ bị “cháy tài khoản” hoặc âm nặng vốn liếng.

Đọc thêm: Margin đòn bẩy tài chính: thần dược hay độc dược?

5. Tóm tắt cẩm nang áp dụng cho “Trứng Rồng F0” tại thị trường Việt Nam

Để sống sót và kiếm được tiền trên thị trường này, hãy kết hợp 4 công cụ trên thành một bộ lọc như sau:

Bước 1: Tìm bộ khung khỏe mạnh (EPS). Chỉ chọn những cổ phiếu có EPS dương, tốt nhất là > 2.000 đồng và tăng trưởng đều qua các năm. Né xa các cổ phiếu EPS âm hoặc lẹt đẹt vài trăm đồng (đó là các cổ phiếu “rác”, đầu cơ).

Bước 2: Định giá xem có bị “hớ” không (P/E và P/B). So sánh P/E và P/B của cổ phiếu đó với trung bình ngành và với chính nó trong quá khứ. Nếu một cổ phiếu tốt nhưng P/E đang quá cao so với lịch sử, hãy kiên nhẫn đợi thị trường điều chỉnh rồi mua.

Bước 3: Quản trị lòng tham (Margin). Là “Trứng Rồng” F0 trong 1-2 năm đầu, tuyệt đối không chạm vào Margin. Hãy đầu tư bằng tiền túi, tiền thịt của mình. Khi nào bạn trải qua đủ một chu kỳ thăng trầm của thị trường, kiểm soát được tâm lý “sợ bỏ lỡ” (FOMO) thì mới xác định có nên dùng Margin như một thứ gia vị, và chỉ dùng khi thị trường vào xu hướng tăng rõ ràng (Uptrend). Nói thì nói vậy, nhưng lưu ý, Ngọ không sử dụng Margin!

Thị trường chứng khoán là một trường học lớn mà học phí được trả bằng tiền mặt. Hy vọng bài viết chi tiết này với góc nhìn đa ngành sẽ giúp bạn có một tư duy đúng đắn ngay từ những bước đi đầu tiên! Chúc bạn đầu tư thành công!