Con đường riêng – trong tiêu chuẩn chung – hạnh phúc hơn.

Trước tết, như thường lệ – đèn đỏ dừng lại, hôm ấy có sự khác là không nhảy số giây. Sau đó, mọi người ào qua – vì Ngọ đứng sau, nên cũng ào qua giống như tâm lý đám đông. Chắc tầm 8-9 người gì đó. Thấy cái gì sai sai, nhìn vào kính chiếu hậu, nhiều người vẫn dừng lại. Ngọ vượt đèn đỏ.

Tình huống đó, có 1 rủi ro hiện hữu là có thể phạt nguội. Nhưng phạt thì đóng phạt thôi, dù sao bạn không thể thay đổi tình huống.

Nhưng nó cho Ngọ suy nghĩ, điều gì có thể sai nếu xét về góc độ hệ thống. Có thể Ngọ đã neo mình vào cái sai – ở đây là số đông, thay vì  khách quan đó là đèn đỏ.

Để giải thích cho tình huống này, Ngọ có thể nói: (1) Tâm lý học đám đông (2) Một sực nghĩ hôm nay lạ lạ đèn không nhảy giây – khách quan (3) Nhưng diễn giải theo hướng tích cực vấn đề, chắc không sao đâu  – chủ quan (4) Kiến thức cụ thể cần khó chuyển giao (5) Có thể lúc đó, đa suy yếu ý chí (6) Và nhiều lý do khác.

Nhưng có lẽ ám ảnh nhất tiêu chuẩn số đông và tiêu chuẩn riêng. Khi không có tiêu chúng chúng ta (kể cả Ngọ) sẽ dùng tiêu chuẩn chung – có thể yếu tố văn hóa, và tâm lý học đám đông.

Tết – Ngọ không đụng vào 1 giọt bia rượu (quota Ngọ là 4 lon/năm), nhưng lại dễ dàng động vào hạt dưa, hoặc cái bánh kẹo hơn. Còn người bạn Ngọ, lại không đụng vào hạt dưa, bánh kẹo, thậm chí là nước; “hết chịu nổi” thì mới vài hạt.

Có thể bạn sẽ thấy khổ hạnh, nhưng thực chất – là 1 chiến lược thích ứng để hạnh phúc dài hạn. Bởi theo thời gian, nó thành thói quen. Và thói quen tạo nên con người.

Chúng ta căn cứ vào đám đông, bởi đó là bản chất của tiến hóa (Charles Darwin, Richard Dawkins) – nếu bị loại ra khỏi nhóm, thì sẽ bị chết. Ngoài ra, chúng ta cũng sống ở nền văn hóa Á Đông tính cộng đồng cao. Đi theo nhóm và đám đông là 1 chiến lược sinh tồn và rất đúng vào thời kỳ ấy.

Chúng ta là hậu duệ, của những người đó, nên đã lập trình vào não, vào gen rồi.

Nhưng với sự thay đổi, cuộc sống hiện tại, nhiều khi thiết kế 1 cuộc sống theo tiêu chuẩn chung sẽ có thể ta mệt mỏi. Và sẽ thiệt hại về mặt tâm lý thậm chí sẽ thiệt hại về mặt tài chính nếu bạn lòng vẫn muốn kiếm nhiều tiền.

Ngu đi trong thời hiện đại, cũng là 1 điều tốt. Ngọ đang cố gắng suy nghĩ bản thân như IQ bạn là 85, sẽ rất nhẹ nhõm và an nhiên hơn.

Nếu bạn là dân kinh doanh, có 1 chiếc xe ngon có thể là 1 tín hiệu tốt trong mắt đối tác, kiếm một cái hợp đồng, đôi khi bù lại đủ chiếc xe. Điện thoại đời mới nhất, một khuôn mặt đẹp… là tối ưu.

Trong thế giới kinh doanh, 1 quán thiết kế đẹp, thậm chí 1 lời khen, 1 cử chỉ mở cửa… đều là chi phí. Khách hàng vui, khách hàng sẽ trả tiền nhiều hơn. Và doanh nghiệp thừa hiểu rằng đánh vào cảm xúc, sẽ tốt hơn đánh vào lý tính và chi phí bỏ ra rẻ hơn – tất nhiên rồi nó sẽ chuyển giao đến tay khách hàng và thu được nhiều tiền hơn.

Dù cái xe, điện thoại, áo quần, tóc tai… bạn chỉ xài phù hợp với bối cảnh của mình là được. Bạn là Warren Buffett dùng máy bay riêng cũng được, hay ăn bánh mì hamburger mỗi bữa sáng cũng được.

Điều thú vị ở chỗ, là người ta có thể mở cửa cho khách hàng tiềm năng, nhưng lại hiếm khi mở cửa cho 1 bác bảo vệ.

Giáo sư Eric Schwitzgebel đã có 1 bài nghiên cứu là những giáo sư chuyên nghiên cứu về đạo đức, lại chẳng có sự khác biệt với những người giáo sư ở chuyên ngành khác về hành động đạo đức dựa vào hành vi.

Ngọ cho rằng phần đúng sẽ nhiều hơn, nếu “ở cùng vị thế”– thì những người học kinh tế, hay tâm lý, giáo dục, tôn giáo… tức là “khóa cứng các biến khác như nhau”… thì những người học kinh tế không hẳn thực hành kinh tế tốt hơn một cách rõ rệt, tương tự với kinh tế, giáo dục và tôn giáo…

Một nghiên cứu kinh điển của Dale và Krueger – Ngọ đọc rằng, 2 người cùng năng lực, người học trường TOP và người học trường thường thu nhập dài hạn họ là tương đương trừ khi bạn thuộc nhóm yếu thế của xã hội.

Do đó, học ngoại thương, trường chuyên, thạc sĩ, tiến sĩ, du học nước ngoài… có lẽ chẳng ảnh hưởng lớn đến thu nhập của bạn trong dài hạn. Bạn chỉ tận dụng điều này để tăng vốn xã hội, và áp dụng vào văn hóa Việt Nam – hãy lấy cái mác đó mà làm quen, tạo quan hệ, và tán gái, tán trai – biết đâu kiếm được anh/cô giàu giàu lại ấm hơn.

Những người nghiên cứu nhiều về hạnh phúc quá nhiều, cũng sẽ khiến chỉ số hạnh phúc tụt xuống. Biết nhiều cũng khổ!

Quay lại chuyện kinh doanh, chúng ta cũng cần rõ vị thế và lợi thế, nhưng bạn nếu chưa thấy lợi thế của mình, thì cũng đâu cần nhất thiết trở thành dân kinh doanh; làm công cũng là 1 lựa chọn rất tốt.

Người kinh doanh mặt hàng A, B, C … nghe oách hơn chỉ mặt hàng A thôi. Bởi nghe sướng hơn. Ngọ vừa kinh doanh ăn uống, bán áo quần, chăm sóc y tế, đầu tư chứng khoán, đầu tư đất… sẽ nghe sang hơn nếu Ngọ chỉ bán nước mắm.

Không có chiến lược nào là đúng 100%, nhưng đối với số đông thì “vòng tròn năng lực” luôn là 1 điều tối ưu nhất, bởi lợi nhuận phân phối không cào bằng, mà người thắng lấy tất cả. Quan trọng hơn, bạn sẽ thấy hạnh phúc.

Mỗi lần bí ý tưởng, thì nghĩ đến thằng to nhất trong lĩnh vực bạn. Khi đó, thấy con đường mình đi còn dài lắm – bởi bước sang lĩnh vực nào đều có cái khó của lĩnh vực đó. Biết 10 hoạt động cạn cạn, vậy 1 cái sâu thật sâu – bạn sẽ có lợi thế cạnh tranh so với người khác.

Dù kinh doanh, hay cuộc sống… đi theo đường chung có thể khiến chúng ta sớm chạy theo trò chơi của người khác. Thay vì đó, sẽ có con đường riêng của bản thân… những nguyên tắc hiệu quả giúp bạn tốt hơn và vui hơn.

Nếu sửa xe, thì trở thành người sửa xe nhất xóm, hoặc tốt nhất xã phường. Nếu là người hớt tóc, làm thú y, giáo viên, đầu tư… chúng ta cũng chỉ cần vậy. Điều đó sẽ thú vị và giá trị hơn cho bản thân và xã hội. Cũng không cần quan tâm những lĩnh vực khác quá mức (quá 20% thời gian) – không quan tâm đến tỷ phú, ca sĩ, chính trị, hay bà hàng xóm.

100 năm sau, cả chúng ta đều sẽ chết, chẳng ai còn nhớ đâu. Sống với những tiêu chuẩn riêng với điều kiện giúp bạn tốt hơn từng chút một, sẽ giá trị hơn 1000 thứ ngoài kia.

Thực tế thực hành nguyên tắc 5S, 80/20, 1/50, vòng tròn năng lực, lợi thế so sánh, Định luật Sturgeon, hay hiệu ứng phản tác dụng… chúng ta không cần quá nhiều thứ để có 1 cuộc sống hạnh phúc.

Thực tế, xung quanh bạn bè Ngọ cũng cùng lứa tuổi, thậm chí bạn muốn kiếm nhiều tiền hơn, thì ứng dụng các nguyên tắc ấy thông qua bối cảnh của bạn cũng sẽ kiếm kha khá rồi.

Tiêu chuẩn chung phần nhiều là do chúng ta là động vật – chúng ta là hậu duệ của tổ tiên săn bắn, hái lượm. Và một số được tinh chỉnh bởi văn hóa Á Đông. Điều này, từng là những điều có ích.

Nhưng bây giờ hầu như làm ngược lại, bạn sẽ có nhiều phần thưởng hơn xét về dài hạn cả về tâm lý và tài chính.

Ví dụ: Thay vì nghiên cứu cách thành công trong cuộc sống, hay nghiên cứu các cách làm thất bại cuộc sống.

Thay vì tìm kiếm hạnh phúc, hay tìm cách tránh những bất hạnh, và có những bất hạnh không tránh được, thì học cách tiêm vắc xin để cuộc đời này chống chịu cao – chủ nghĩa khắc kỷ, hoặc thuận tự nhiên Lão Tử.

Nói bao giờ cũng dễ hơn làm. Nói chỉ là phù du. Làm mới là thực tế.

Lời ngỏ: Nhiều người sẽ cảm thấy khó chịu với những sự thật trên, và không thích nó. Nhưng nếu đừng đánh giá kiểu tuyệt đối hóa. Chắc chắn nó sẽ đúng nhiều hơn, dù sao Buffett cũng từng chia sẻ: Thà đúng tương đối, còn hơn sai tuyệt đối. Còn bạn không thích, thì kệ bạn!

Lời cuối: Điều thú vị nữa, trong chứng khoán: Giáo sư tài chính, hay CEO doanh nghiệp lớn, khả năng cao đầu tư chẳng hơn 1 đứa trẻ dùng Toán lớp 4!